Carl Niebling

TWISTZOEKERS IN ZAKEN (Management Team 1995)

Carl Niebling wordt wel 'vader van het vijanddenken' genoemd. De oud-manager van Shell vindt het best, want de zakenwereld wordt gekenmerkt door commerciële wedijver en interne twisten. Wie zich niet wapent, gaat ten onder in het geweld. Management Team ging eens luisteren naar een voormalig olieveldheer.

Op de foto staan drie soldaten. De militairen links en in het midden kijken fier in de camera, want op de slagvelden van de Eerste Wereldoorlog was de komst van een fotograaf nog een bijzondere belevenis. De rechter soldaat daarentegen, fragiel in zijn ruime uniform, heeft zijn blik op de verte gericht. "Dat is Hitler in zijn jonge jaren," zegt Carl Niebling triomfantelijk. "Het is toch onvoorstelbaar dat zo'n hansworst zoveel macht kon vergaren?"

Leiderschap is een terugkerend onderwerp in de toelichting die Niebling geeft op zijn ideeën over vijanddenken als bedrijfsdoctrine. Ideeën die zijn verwoord in het Vechtboek voor Managers, dat hij schreef na zijn pensionering als divisiehoofd in de internationale personeelscoördinatie bij Shell. Geen handleiding voor agressief management maar volgens Shell-topman Cor Herkströter een 'verfrissende en originele benadering' van het fenomeen concurrentie.

Waarom wordt de auteur soms 'de vader van het vijanddenken' genoemd? Niebling lacht om zijn bijnaam. "Daar kom ik niet meer vanaf. Om mijn boek onder de aandacht te brengen, heb ik een aantal lezingen gehouden over vijandschap in het bedrijfsleven. De teneur van het boek is namelijk dat ondernemingen in een voortdurend strijd verwikkeld zijn, waarbij de verschillende managementinstrumenten als strijdmiddelen ingezet worden."

Marketing en personeelsbeleid zijn wapens in de oorlog om een goede marktpositie. Krijgsmiddelen, alleen worden ze zelden als zodanig benoemd. Niebling waarschuwt vooral voor business intelligence specialisten. "Ontmoet je een vent met zo'n functie-omschrijving op zijn visitekaartje, loop er dan met een grote boog omheen. Business intelligence is een mooie naam voor bedrijfsspionage. Iedereen doet op zijn manier aan bedrijfsspionage, want het is wezenlijk om te weten wat de concurrentie doet. Daarvoor worden tegenwoordig zelfs satellieten ingezet. Maar er zijn meer middelen om kennis te verzamelen. Het is bijvoorbeeld niet ongebruikelijk om via luchtvaartmaatschappijen de gangen van concurrenten na te gaan. Dat deden wij in Saoedi-Arabië regelmatig."

LASTER EN ACHTERKLAP

Niet alleen de concurrent is een vijand die bestreden wordt. Ook intern vinden botsingen plaats, herinnert Niebling zich uit persoonlijke ervaring. "Shell stuurt zijn jonge managers een tijdje naar Londen om te testen of ze overeind kunnen blijven in een omgeving waar ze gepest worden. In Engelse managementkringen overheerst een kostschoolmentaliteit. Je dient als Hollander altijd op je hoede zijn, want ze zagen de poten onder je stoel vandaan. Lage trucs, daar moet je mee leren omgaan. Van interne kampvorming wordt een bedrijf niet beter. Je kunt beter het respect van medewerkers winnen door inzet en kennis van zaken."

Niebling was betrokken bij de oprichting van het Centre for International Business Studies dat culturele invloeden in het bedrijfsleven onderzoekt. Het is immers onvermijdelijk dat cultuurverschillen zich in de bedrijfsvoering uiten. Aanleiding om te vragen hoe vijandig Nederland is. "Het denken in termen van vijandschap past niet in de Nederlandse cultuur," reageert Niebling. "Verwacht hier vooral geen openlijke vijandigheden. Nederland is een land van laster en achterklap. Openlijke vijandigheden met inzet van zware wapens, dat ligt hier niet goed. Stiekem gedoe, dat wel. Nederland is een verradersland. Dat zagen we tijdens de oorlog en ik zie het nog. Kijk maar eens naar al die kliklijnen en meldpunten. Dat is toch calvinisme ten top. Daarom is de Nederlandse bureaucratie ook zo gevaarlijk. In een wat slonziger land is dankzij de corruptie met enige bureaucratie best te leven. Maar in Nederland is alles zo star. Ik heb liever een land dat... eh, dat iets flexibeler is. Laten we het zo maar noemen."

ZWIJNEN

De starheid van Nederland herkende Niebling ook in het verzet tegen Shell's aanwezigheid in Zuid-Afrika. "Destijds heb ik samen met een Amerikaan een psycho-analyse gemaakt van Nederland. Daar kwam onder andere uit dat we de Afrikaner boeren willen straffen alsof het kinderen betreft die van huis zijn weggelopen. Alles wat het ANC deed werd goedgepraat. Inmiddels is bekend dat de situatie iets ingewikkelder is. Shell is ondanks alles gebleven, want we hadden destijds al een goede relatie met het ANC. Achter de schermen werd ons gevraagd vooral te blijven. Het ANC voorzag dat bedrijven als Shell na de onvermijdelijke machtsovername een belangrijke rol zouden spelen in de Zuid-Afrikaanse economie."

Zuid-Afrika wordt opnieuw genoemd wanneer Niebling vertelt van zijn ontmoeting met Winston Churchill. De Britse staatsman was in 1948 aanwezig op het eerste Congress of Europe in Den Haag en Niebling mocht hem als Engelstalige vertegenwoordiger van de Nederlandse studentencorpora assisteren. "Winston Churchill was als journalist tijdens de Boerenoorlog een uitgesproken voorstander van de concentratiekampen. Door hele gezinnen vast te zetten, konden de Britten in Zuid-Afrika hun wil opleggen aan de boeren. Circa 26.000 vrouwen en kinderen zijn toen omgekomen. Desalniettemin vond Churchill de kampen een goed idee. Hij was een varken, en daarom een goede opponent van Hitler. Zwijnen moet je met zwijnen bestrijden."

In moeilijke tijden past een andere stijl van leidinggeven, wil Niebling maar zeggen. Zijn de problemen opgelost, dan moeten bullebakken plaatsmaken voor meer diplomatieke leiders. Niebling herinnert zich Churchill's naoorlogse ideeën nog goed. "Hij wilde van Duitsland een soort slavenstaat maken. Een barrière tegen het communisme. Tegen elke prijs moest voorkomen worden dat Duitsland ooit politieke macht zou krijgen. Moet je nu eens kijken," lacht Niebling. "Churchill vertrouwde Frankrijk voor geen cent. Hij sprak vaak van fickle Frenchmen, wispelturige Fransen. Maar in de verkiezingen na de oorlog werd Churchill weggestemd. En dat was maar goed ook."

Politieke leiders moeten regelmatig de steun van het electoraat vragen. In het bedrijfsleven verlopen machtswisselingen minder democratisch. "In Nederland is het verdomd lastig om de topman van een onderneming af te zetten," meent Niebling. "Een Raad van Commissarissen bestaat doorgaans uit machteloze druiloren die door de directie benoemd zijn. De aandeelhouders hebben geen fluit te vertellen, door allerlei beschermingsconstructies. Dus een machtswisseling is in Nederland een moeizaam proces. Denk aan de moeite die het Philips heeft gekost om zijn koers te veranderen. Timmer lijkt erin geslaagd. Die man is een verademing na het stelletje dat vroeger aan de top van Philips stond."

Niebling volgt de generatiewisselingen bij Philips al sinds de vroege jaren vijftig. "Anton Philips heb ik nog meegemaakt. Een verdomd aardige vent, maar als leider van zo'n groot concern was hij totaal ongeschikt. Hij stond perplex toen de Japanners aan de haal gingen met de technologie die Philips zo welwillend ter beschikking stelde. Hij miste de internationale dimensie. Niet voor niets zit Philips nog steeds in Eindhoven. Wel eens geprobeerd om van Eindhoven naar Amsterdam of Den Haag te rijden? Dat is al dertig jaar een ramp. Ik heb daar veel over gepraat met Philips-managers, maar die zeiden dat een verplaatsing te moeilijk was. Dus nu zit daar een wereldconcern met een dorpscultuur. Het is de verdienste van Timmer dat hij die cultuur doorbreekt door fris bloed binnen te halen. De vraag is echter of de veranderingen in de top van Philips voldoende doorwerken. Alles hangt af van de testosteron van Timmer. Een leider zonder testosteron is geen leider. Hij moet magic force hebben. Hij moet duidelijk kunnen zeggen wat-ie wil. Een leider kan het niet zoveel schelen of hij aardig gevonden wordt. Die gaat gewoon zijn gang. Dat heeft te maken met innerlijke kracht en zelfvertrouwen. Een leider die dat uitstraalt, krijgt als vanzelf support. En zonder supporters kan geen leider bestaan."