Broeiplekken voor kunst- en ambachtswinkels brengen vitaliteit in de stad
Alle grote winkelketens zijn ooit eens klein begonnen. Projectontwikkelaars en overheden kunnen meer doen om startende winkeliers een goede lanceerbasis te bieden. Het succes van Camden Lock en Spitalfields Market in Londen bewijst dat artisan incubators nieuwe dynamiek brengen in achterstandsgebieden. En werkgelegenheid creëren. (RetailTrends 2006)
Wat hebben Starbucks, Ben & Jerry's, The Body Shop, Lush en L'Occitane gemeen? Deze wereldwijd succesvolle retailformules zijn elk begonnen als ambachtsbedrijfje. Starbucks was oorspronkelijk een kleine koffiebranderij in Seattle, Ben en Jerry begonnen als ijscomakers in Vermont, The Body Shop was een winkeltje dat natuurlijke cosmetica in navulverpakkingen verkocht, Lush een leverancier van handgemaakte douche- en badproducten, L'Occitane startte als leverancier van natuurlijke essences voor cosmetica. De betrokken ondernemers werden stuk voor stuk gedreven door een zoektocht naar authenticiteit, door respect voor natuurlijke ingrediënten en ambachtelijkheid.
In een economie die gekenmerkt wordt door industrialisering en grootschaligheid is het niet verwonderlijk dat het ambachtelijke een wederopleving meemaakt. Dat is geen valse nostalgie, het is een natuurlijk sentiment van de consument die weer op zoek gaat naar de menselijke maat. Op doordeweekse dagen hebben we misschien geen tijd voor poespas, maar op vakantie en in onze vrije tijd gaan we graag naar een ambachtelijk restaurant, een boerenmarkt of een winkelstraat vol authentieke winkeltjes. Daar kopen we onze cadeaus, onze souvenirs en onze verwenproducten. Vers brood, prachtige bonbons of handgemaakte kleren en sieraden.
Ambachtelijke productie en artisan retail is meer dan een ouderwetse manier van bedrijfsvoeren. Er zijn legio ontwerpers en makers en winkeliers die een eigentijdse draai geven aan hun kleinschalige initiatief. In de Xocoa-winkeltjes van een oude banketbakkersfamilie in Barcelona liggen verpakte repen en bonbons waar menig gevestigd chocolademerk schraal bij afsteekt. Dit is een concept dat zonder twijfel ook elders goed zou aanslaan, een Starbucks in de dop. Het internationale potentieel van zulke artisan retailers blijkt ook uit het succes van Papabubble, een andere ambachtelijke snoepwinkel uit Barcelona, die inmiddels vestigingen in Amsterdam en Tokio heeft. Papabubble is opgericht door twee Australiërs die de oude kunst van het suikerwerken terug naar de stad brachten.
Een ander voorbeeld is Le Pain Quotidien (het Dagelijks Brood) in België. Deze bakkerij annex ontbijtrestaurant is opgericht door de Brusselse kok Alain Coumont die ontevreden was over het brood dat hem aangeleverd werd. Zijn gevoelen wordt gedeeld door meer consumenten, dus nu is die artisanale winkel een formule die een kleine zestig vestigingen heeft, ondermeer in de Verenigde Staten en Dubai. Komend jaar worden daar vijftien zaken aan toegevoegd, en dan zal ook Nederland kennismaken met het brood van Coumont. Nog zo'n succes is het werk van de Zwitserse gebroeders Freitag. Daniel en Markus begonnen op een regenachtige dag in 1993 tassen te maken van oude vrachtwagen-dekzeilen. Twaalf jaar na dato is hun tweemanszaakje mede dankzij het internet een onderneming geworden die wereldwijd tassen verkoopt. En allerwegen nageäapt wordt.
Met dat naäpen is op zich niks mis. Zelfs The Body Shop en Starbucks zijn gebaseerd op afgekeken ideeën. Starbucks werd geïnspireerd door Peet's, een koffiewinkeltje in San Francisco dat opgericht is door de uit Amsterdam afkomstige Alfred Peet. The Body Shop uit Engeland is een identieke kopie van de gelijknamige winkel in wederom San Francisco. En beide ketens inspireerden weer andere ondernemers om eigen varianten op te zetten. Artisanale bedrijvigheid is immers vooral gebaseerd op een vaardigheid. Het staat bakkers, chocolademakers, zeepzieders en tassennaaiers in de dop vrij om een idee over te nemen en lokaal te vertalen. Ze zullen zich de benodigde vaardigheid eigen moeten maken, en doen er vervolgens verstandig aan ook over presentatie en verkoop na te denken.
Nou kan het economisch belang van die artisanale bedrijvigheid niet zo één-twee-drie vastgesteld worden. Tegenover wereldsuccessen als Lush en L'Occitane staan vele armlastige bedrijfjes waar de ondernemer nog maar net aan de bijstand ontsnapt lijkt te zijn. Naast prachtige formules als Papabubble en Xocoa zijn er legio lelijke winkeltjes van arme ambachtslieden die de draai naar de markt niet kunnen maken. Maar artisan business is een belangrijke broedplaats voor nieuwe bedrijvigheid. Een kweekvijver voor nieuwe winkeltjes, een bron van diversiteit en vitaliteit voor de economie.
Het zou dan ook wenselijk zijn dat overheden, investeringsmaatschappijen en projectontwikkelaars wat meer oog hadden voor deze vorm van ondernemen. Een paar jaar geleden zijn er kapitalen gepompt in internet startups en initiatieven voor het MKB; nu zou er meer geld gestoken kunnen worden in artisan incubators. Dat past ook bij het streven van de Europese Unie om creatieve bedrijvigheid te stimuleren. En het is een goede manier om achterstandswijken nieuw leven in te blazen, of lokale winkelbuurten extra dynamiek te geven.
Voor de Franse overheid is dat al jaren evident. Die beseft dat de economie gebaat is bij de bloei van duizenden regionale bloemen. Er zijn in Frankrijk talloze initiatieven om het ambachtelijk ondernemen te stimuleren en het ambachtelijk product te promoten. Tien jaar geleden is daar bijvoorbeeld een aparte ontwikkelingsbank opgericht (BDPME) waar al meer dan vijftigduizend micro-ondernemingen een krediet hebben gekregen. Frankrijk draagt zijn artisanale gedachtengoed ook op Europees niveau uit, maar daar wordt argwanend op gereageerd door de noordelijke landen die niet zo'n voorstanders zijn van overheidsbemoeienis met ondernemen.
Op lokaal niveau is er in die landen echter wel begrip voor het belang van artisan business. Wie zich een beetje bezig houdt met stedelijke ontwikkeling weet dat creatieve onderneminkjes belangrijk zijn om achterstandsgebieden opnieuw aantrekkelijk te maken. Sommige steden en projectontwikkelaars maken daar slim gebruik van, door oude industriepanden of publieke gebouwen tijdelijk beschikbaar te stellen als broedplaats. Amsterdam heeft de afgelopen vijf jaar 32,5 miljoen geïnvesteerd in 35 lokaties door de stad. Het betreft hier echter vooral ateliers en woonwerkplaatsen voor kunstenaars, winkeltjes zie je er zelden. Dan is Nas & Mazzel in Groningen een beter voorbeeld. In deze voormalige bouwmarkt zijn nu een zestigtal plekken ingeruimd voor beginnende winkeliers. Deze bazaar heeft een eigen food-straat waar vooral veel exotische levensmiddelen te krijgen zijn.
Is dat nou een broedplaats van toekomstige Starbucks of Pains Quotidiens? Daarvoor moet het nog even doorbroeien in Amsterdam en Groningen. Meer geslaagde voorbeelden van broeinesten voor innovatie retail en ambachtelijkheid zijn in Londen te vinden. Daar is menig oude overdekte markt omgevormd tot verzamelplek van interessante werkplaatsen en winkeltjes. Camden Lock bijvoorbeeld, is al jaren een wereldberoemde winkelbestemming voor toeristen en lokale consumenten. Liefhebbers kunnen er Japanse kimono's vinden, titanium sieraden kopen en handgemaakte bruiloftsalbums bestellen.
De oude werven zijn in 1971 gehuurd door een drietal ondernemers die het geheel omvormden tot een ambachtsmarkt. De lokatie trekt nu tweehonderdduizend bezoekers per week, en biedt werkgelegenheid aan vijfhonderd mensen. Op basis van dat succes is het bedrijf Urban Space Management opgericht, een bedrijf dat wereldwijd zogenaamde specialty retail centers opzet. In Amerika zijn deze adviseurs betrokken bij projecten in onder andere de Trump Tower en de Grand Central Terminal in New York. Thuis in Londen heeft Urban Space Management ook Bishopsgate Goodyard (dertig nieuwe banen) en Old Spitalfields (duizend nieuwe banen) onder zijn hoede genomen. Dat initiatief werkt aanstekelijk, want nu is in de buurt van Spitalfields een overdekte markt onstaan bij Brick Lane waar jonge mode-ontwerpers hun laatste designs te koop aanbieden. Daar, ergens tussen de tientallen designers en artisans, staat een nieuwe wereldonderneming in de startblokken.
